Từ mâm lễ hoàng cung đến di sản ẩm thực ngày nay. Theo Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ của Quốc sử quán triều Nguyễn, từ thời vua Minh Mạng, trong các lễ trọng của triều đình đã xuất hiện bánh in bằng bột nếp tạo hình rồng, rùa, phụng dùng để cúng Phật và dâng tiên đế. Sang thời Tự Đức, nhà vua tiếp tục chỉ dụ cho các đầu bếp Nội vụ phủ chế tác món ăn và bánh mang hình tượng rồng  linh vật tối cao gắn liền với hoàng quyền và vận mệnh quốc gia.

Trong không gian Tết cổ truyền, bánh Rồng không đơn thuần để thưởng thức mà mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc: cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, gia đạo hưng thịnh. Vì thế, việc làm bánh Rồng luôn đòi hỏi sự nghiêm cẩn, tinh tế và hiểu biết sâu về lễ nghi cung đình  điều không phải ai cũng có thể thực hiện.

Người thầy người truyền lửa cho bánh Rồng cung đình là nghệ nhân Nhân dân Tôn Nữ Hà, chủ nhân nhà hàng Tịnh Gia Viên (TP.Huế), Sinh ra trong dòng tộc có gốc rễ hoàng gia, ngay từ thuở nhỏ, bà Tôn Nữ Thị Hà đã được học những tinh hoa của ẩm thực cung đình từ người cô ruột là phu nhân của một vị quan Thượng thư. Những bài học đầu đời này không chỉ dạy bà cách nấu ăn mà còn là những bí quyết tinh tế trong từng bước chế biến. Tình yêu và niềm đam mê dành cho ẩm thực đã ăn sâu vào con người bà, trở thành ngọn lửa âm ỉ thắp sáng trong suốt hành trình cuộc đời.

Suốt nhiều thập niên, nghệ nhân Tôn Nữ Hà được biết đến là bậc thầy của ẩm thực cung đình Huế, đặc biệt với các món ăn và bánh tạo hình tứ linh: long, lân , quy , phụng. Tuy nhiên, ở tuổi ngoài 90, dù vẫn minh mẫn và tâm huyết, bà đã hạn chế trực tiếp chế tác những mâm bánh cầu kỳ, thay vào đó là truyền thụ, hướng dẫn và cố vấn cho thế hệ kế tiếp mà người tiếp nối gần gũi và bền bỉ nhất chính là con gái bà. Nghệ nhân Phan Tôn Gia Hiền  người giữ nhịp sống cho bánh Rồng. Được sinh ra và lớn lên trong không gian ẩm thực cung đình, nghệ nhân Ưu tú Phan Tôn Gia Hiền sớm được mẹ truyền dạy từng kỹ thuật, từng nguyên tắc khắt khe trong chế tác bánh Rồng. Không chỉ học cách làm bánh, chị còn được rèn giũa về thẩm mỹ rồng qua các triều đại, về ý nghĩa từng chi tiết, màu sắc và bố cục trong mâm bánh.

Hiện nay, bà Phan Tôn Gia Hiền là người trực tiếp đảm nhận phần lớn việc chế tác mâm bánh Rồng, từ các dịp Tết Nguyên Đán, lễ hội truyền thống đến các sự kiện quảng bá văn hóa  du lịch trong và ngoài nước. Trong khi đó, nghệ nhân Tôn Nữ Hà giữ vai trò người thầy, người “giữ hồn”, luôn theo dõi, góp ý và truyền thêm những kinh nghiệm quý báu tích lũy cả đời.

“Mỗi lần làm bánh Rồng, tôi luôn cảm thấy như đang đối thoại với lịch sử và với chính mẹ mình”, nghệ nhân Gia Hiền chia sẻ. “Đây không chỉ là nghề, mà là trách nhiệm giữ gìn di sản gia đình và văn hóa Huế”.

Một mâm bánh Rồng cung đình Huế do nghệ nhân Phan Tôn Gia Hiền thực hiện thường có bố cục chặt chẽ, hài hòa. Trung tâm là hình tượng con rồng uốn lượn, được tạo hình từ bánh bột nếp kết hợp hạt sen, đậu xanh. Bao quanh là bánh sâm, bánh hạt sen, bánh tứ quý cung đình, tượng trưng cho bốn mùa sung túc và phúc lành trọn vẹn.

Mỗi con rồng đều mang phong cách riêng, dựa trên các mẫu rồng lịch sử từ thời Lý đến thời Nguyễn mà gia đình đã sưu tầm. Rồng không dữ dằn, không phô trương, mà toát lên vẻ uy nghi, thanh nhã  đúng tinh thần mỹ thuật Huế.

Thời gian qua, mâm bánh Rồng do nghệ nhân Phan Tôn Gia Hiền chế tác, dưới sự đồng hành tinh thần của nghệ nhân Tôn Nữ Hà, đã được mang đi giới thiệu tại nhiều quốc gia Á – Âu. Đặc biệt, trong chương trình quảng bá du lịch Việt Nam tại châu Âu vào tháng 5.2025, mâm bánh Rồng đã gây ấn tượng mạnh với công chúng quốc tế, trở thành điểm nhấn độc đáo của văn hóa Huế.

Tại các sự kiện trong nước, gần đây nhất là một chương trình tổ chức ngày 11.1, đông đảo đại biểu và du khách đã không khỏi trầm trồ trước mâm bánh Rồng được trưng bày trang trọng. Nhiều người ngạc nhiên khi biết rằng, đây không phải là tác phẩm điêu khắc, mà là những món bánh hoàn toàn có thể thưởng thức, được làm từ nguyên liệu dân dã của Việt Nam.

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều món bánh Tết truyền thống dần mai một, bánh Rồng xứ Huế vẫn được gìn giữ như một biểu tượng của chiều sâu văn hóa. Việc nghệ nhân Phan Tôn Gia Hiền tiếp nối nghề, trực tiếp thực hành và đưa bánh Rồng đến với công chúng hôm nay cho thấy sức sống bền bỉ của di sản này.

Với du lịch Huế, bánh Rồng không chỉ là sản phẩm trưng bày mà còn là câu chuyện về sự tiếp nối giữa các thế hệ, về cách người Huế trân trọng quá khứ để bước vào tương lai.

Di sản được trao tay, hồn Tết còn mãi. Ở tuổi xưa nay hiếm, nghệ nhân Nhân dân Tôn Nữ Hà vẫn âm thầm dõi theo từng mâm bánh Rồng của con gái, tiếp tục ấp ủ dự định xuất bản sách ẩm thực để lưu giữ tri thức cho thế hệ sau. Còn nghệ nhân Phan Tôn Gia Hiền, bằng đôi tay và tâm huyết của mình, đang từng ngày giữ cho bánh Rồng xứ Huế tiếp tục hiện diện trong mỗi mùa Tết.

Giữa sắc xuân cố đô, mâm bánh Rồng lặng lẽ tỏa hương – như minh chứng cho một di sản sống, nơi người đi trước trao lửa, người đi sau giữ nghề, để hồn Tết cung đình Huế mãi bay xa.